Narsingh Kavach भगवान विष्णु के नृसिंह अवतार को समर्पित एक अत्यंत शक्तिशाली सुरक्षा-मंत्र है, जिसे संस्कृत में “Narasimha Kavacham” भी कहा जाता है। इसे स्वयं भक्त प्रह्लाद ने रचा था, इसलिए इसे “प्रह्लाद कृत नरसिंह कवच” भी कहा जाता है। यह कवच शरीर के हर अंग की रक्षा भगवान Narsingh Avatar के विभिन्न स्वरूपों से करने का वर्णन करता है।
जब भी जीवन में भय, नकारात्मक शक्तियाँ, शत्रु बाधा या मानसिक अशांति घेर लेती है, तब Narsingh Kavach Stotram का पाठ व्यक्ति को अभय और आत्मबल प्रदान करता है। यह मंत्र न केवल सुरक्षा देता है बल्कि जीवन में विजय, स्वास्थ्य और समृद्धि का मार्ग भी खोलता है। इस लेख में हम नरसिंह कवच का पूर्ण पाठ, हिंदी अर्थ, पाठ विधि और लाभ विस्तार से जानेंगे।
नरसिंह कवच – मूल संस्कृत पाठ (Narsingh Kavach In Hindi)
नीचे नरसिंह कवच मंत्र का संपूर्ण मूल पाठ बिना किसी श्लोक को छोड़े दिया गया है।
श्लोक 1
नृसिंह कवचम वक्ष्येऽ प्रह्लादनोदितं पुरा ।
सर्वरक्षाकरं पुण्यं सर्वोपद्रवनाशनं ॥
श्लोक 2
सर्वसंपत्करं चैव स्वर्गमोक्षप्रदायकम ।
ध्यात्वा नृसिंहं देवेशं हेमसिंहासनस्थितं ॥
श्लोक 3
विवृतास्यं त्रिनयनं शरदिंदुसमप्रभं ।
लक्ष्म्यालिंगितवामांगम विभूतिभिरुपाश्रितं ॥
श्लोक 4
चतुर्भुजं कोमलांगम स्वर्णकुण्डलशोभितं ।
ऊरोजशोभितोरस्कं रत्नकेयूरमुद्रितं ॥
श्लोक 5
तप्तकांचनसंकाशं पीतनिर्मलवासनं ।
इंद्रादिसुरमौलिस्थस्फुरन्माणिक्यदीप्तिभि: ॥
श्लोक 6
विराजितपदद्वंद्वं शंखचक्रादिहेतिभि: ।
गरुत्मता च विनयात स्तूयमानं मुदान्वितं ॥
श्लोक 7
स्वहृतकमलसंवासम कृत्वा तु कवचम पठेत
नृसिंहो मे शिर: पातु लोकरक्षात्मसंभव: ।
सर्वगोऽपि स्तंभवास: फालं मे रक्षतु ध्वनन ।
नरसिंहो मे दृशौ पातु सोमसूर्याग्निलोचन: ॥
श्लोक 8
शृती मे पातु नरहरिर्मुनिवर्यस्तुतिप्रिय: ।
नासां मे सिंहनासास्तु मुखं लक्ष्मिमुखप्रिय: ॥
श्लोक 9
सर्वविद्याधिप: पातु नृसिंहो रसनां मम ।
वक्त्रं पात्विंदुवदन: सदा प्रह्लादवंदित: ॥
श्लोक 10
नृसिंह: पातु मे कण्ठं स्कंधौ भूभरणांतकृत ।
दिव्यास्त्रशोभितभुजो नृसिंह: पातु मे भुजौ ॥
श्लोक 11
करौ मे देववरदो नृसिंह: पातु सर्वत: ।
हृदयं योगिसाध्यश्च निवासं पातु मे हरि: ॥
श्लोक 12
मध्यं पातु हिरण्याक्षवक्ष:कुक्षिविदारण: ।
नाभिं मे पातु नृहरि: स्वनाभिब्रह्मसंस्तुत: ॥
श्लोक 13
ब्रह्माण्डकोटय: कट्यां यस्यासौ पातु मे कटिं ।
गुह्यं मे पातु गुह्यानां मंत्राणां गुह्यरुपधृत ॥
श्लोक 14
ऊरु मनोभव: पातु जानुनी नररूपधृत ।
जंघे पातु धराभारहर्ता योऽसौ नृकेसरी ॥
श्लोक 15
सुरराज्यप्रद: पातु पादौ मे नृहरीश्वर: ।
सहस्रशीर्षा पुरुष: पातु मे सर्वशस्तनुं ॥
श्लोक 16
महोग्र: पूर्वत: पातु महावीराग्रजोऽग्नित: ।
महाविष्णुर्दक्षिणे तु महाज्वालस्तु निर्रुतौ ॥
श्लोक 17
पश्चिमे पातु सर्वेशो दिशि मे सर्वतोमुख: ।
नृसिंह: पातु वायव्यां सौम्यां भूषणविग्रह: ॥
श्लोक 18
ईशान्यां पातु भद्रो मे सर्वमंगलदायक: ।
संसारभयद: पातु मृत्यूर्मृत्युर्नृकेसरी ॥
श्लोक 19
इदं नृसिंहकवचं प्रह्लादमुखमंडितं ।
भक्तिमान्य: पठेन्नित्यं सर्वपापै: प्रमुच्यते ॥
श्लोक 20
पुत्रवान धनवान लोके दीर्घायुर्उपजायते ।
यंयं कामयते कामं तंतं प्रप्नोत्यसंशयं ॥
श्लोक 21
सर्वत्र जयवाप्नोति सर्वत्र विजयी भवेत ।
भुम्यंतरिक्षदिवानां ग्रहाणां विनिवारणं ॥
श्लोक 22
वृश्चिकोरगसंभूतविषापहरणं परं ।
ब्रह्मराक्षसयक्षाणां दूरोत्सारणकारणं ॥
श्लोक 23
भूर्जे वा तालपत्रे वा कवचं लिखितं शुभं ।
करमूले धृतं येन सिद्ध्येयु: कर्मसिद्धय: ॥
श्लोक 24
देवासुरमनुष्येशु स्वं स्वमेव जयं लभेत ।
एकसंध्यं त्रिसंध्यं वा य: पठेन्नियतो नर: ॥
श्लोक 25
सर्वमंगलमांगल्यंभुक्तिं मुक्तिं च विंदति ।
द्वात्रिंशतिसहस्राणि पाठाच्छुद्धात्मभिर्नृभि: ।
कवचस्यास्य मंत्रस्य मंत्रसिद्धि: प्रजायते ।
आनेन मंत्रराजेन कृत्वा भस्माभिमंत्रणम ॥
श्लोक 26
तिलकं बिभृयाद्यस्तु तस्य गृहभयं हरेत ।
त्रिवारं जपमानस्तु दत्तं वार्यभिमंत्र्य च ॥
श्लोक 27
प्राशयेद्यं नरं मंत्रं नृसिंहध्यानमाचरेत ।
तस्य रोगा: प्रणश्यंति ये च स्यु: कुक्षिसंभवा: ॥
श्लोक 28
किमत्र बहुनोक्तेन नृसिंहसदृशो भवेत ।
मनसा चिंतितं यस्तु स तच्चाऽप्नोत्यसंशयं ॥
श्लोक 29 (ध्यान श्लोक)
गर्जंतं गर्जयंतं निजभुजपटलं स्फोटयंतं
हरंतं दीप्यंतं तापयंतं दिवि भुवि दितिजं क्षेपयंतं रसंतं ।
कृंदंतं रोषयंतं दिशिदिशि सततं संभरंतं हरंतं ।
विक्षंतं घूर्णयंतं करनिकरशतैर्दिव्यसिंहं नमामि ॥
नरसिंह कवच – सरल हिंदी ट्रांसलिटरेशन (English Transliteration)
Shlok 1
Nrisimha kavacham vakshye pralhadenoditam pura,
Sarva-rakshakaram punyam sarvopadrava-nashanam.
Shlok 2
Sarva-sampatkaram chaiva svarga-moksha-pradayakam,
Dhyatva nrisimham devesham hema-simhasana-sthitam.
Shlok 3
Vivritasyam trinayanam sharad-indu-sama-prabham,
Lakshmyalingita-vamangam vibhutibhir-upashritam.
Shlok 4
Chaturbhujam komalangam svarna-kundala-shobhitam,
Urojashobhitoraskam ratna-keyura-mudritam.
Shlok 5
Tapta-kanchana-sankasham pita-nirmala-vasanam,
Indradi-sura-maulistha-sphuran-manikya-diptibhih.
Shlok 6
Virajita-pada-dvandvam shankha-chakradi-hetibhih,
Garutmata cha vinayat stuyamanam mudanvitam.
Shlok 7
Sva-hrit-kamala-sanvasam kritva tu kavacham pathet,
Nrisimho me shirah patu loka-rakshatma-sambhavah.
Sarvago api stambhavasah phalam me rakshatu dhvanan,
Narasimho me drishau patu soma-surya-agni-lochanah.
Shlok 8
Shruti me patu narahari-munivarya-stuti-priyah,
Nasam me simha-nasastu mukham lakshmi-mukha-priyah.
Shlok 9
Sarva-vidyadhipah patu nrisimho rasanam mama,
Vaktram patvindu-vadanah sada pralhada-vanditah.
Shlok 10
Nrisimhah patu me kantham skandhau bhu-bharananta-krit,
Divyastra-shobhita-bhujo nrisimhah patu me bhujau.
Shlok 11
Karau me deva-varado nrisimhah patu sarvatah,
Hridayam yogi-sadhyashcha nivasam patu me harih.
Shlok 12
Madhyam patu hiranyaksha-vaksha-kukshi-vidaranah,
Nabhim me patu nrihari svanabhi-brahma-sanstutah.
Shlok 13
Brahmanda-kotayah katyam yasyasau patu me katim,
Guhyam me patu guhyanam mantranam guhya-rupadhrit.
Shlok 14
Uru manobhavah patu januni nara-rupadhrit,
Janghe patu dhara-bhara-harta yosau nrikesari.
Shlok 15
Sura-rajyapradah patu padau me nrihareshvarah,
Sahasra-shirsha purushah patu me sarvashastanum.
Shlok 16
Mahograh purvatah patu mahavir-agrajo agnitah,
Mahavishnur dakshine tu mahajvalastu nirrutau.
Shlok 17
Pashchime patu sarveso dishi me sarvatomukhah,
Nrisimhah patu vayavyam saumyam bhushana-vigrahah.
Shlok 18
Ishanyam patu bhadro me sarva-mangala-dayakah,
Sansara-bhayadah patu mrityor-mrityur-nrikesari.
Shlok 19
Idam nrisimha-kavacham pralhada-mukha-mandritam,
Bhaktiman yah pathennityam sarva-papaih pramuchyate.
Shlok 20
Putravan dhanavan loke dirghayurupajayate,
Yam yam kamayate kamam tam tam prapnotyasanshayam.
Shlok 21
Sarvatra jayamapnoti sarvatra vijayi bhavet,
Bhumyantariksha-divanam grahanam vinivaranam.
Shlok 22
Vrishchikoraga-sambhuta-vishapaharanam param,
Brahmarakshasa-yakshanam durotsaranakaranam.
Shlok 23
Bhurje va talapatre va kavacham likhitam shubham,
Karamule dhritam yena siddhyeyuh karmasiddhayah.
Shlok 24
Devasura-manushyeshu svam svameva jayam labhet,
Ekasandhyam trisandhyam va yah pathenniyato narah.
Shlok 25
Sarva-mangala-mangalyam bhuktim muktim cha vindati,
Dvatrimshati-sahasrani pathachchhuddhatmabhirnribhih.
Kavachasyasya mantrasya mantrasiddhih prajayate,
Anena mantrarajena kritva bhasmabhimantranam.
Shlok 26
Tilakam bibhryadyastu tasya grihabhayam haret,
Trivaram japamanastu dattam varyabhimantrya cha.
Shlok 27
Prashayed yam naram mantram nrisimha-dhyanam acharet,
Tasya rogah pranashyanti ye cha syuh kukshisambhavah.
Shlok 28
Kimatra bahunoktena nrisimha-sadrisho bhavet,
Manasa chintitam yastu sa tachchapnotyasanshayam.
Shlok 29 (Dhyan Shlok)
Garjantam garjayantam nija-bhuja-patalam sphotayantam,
Harantam dipyantam tapayantam divi bhuvi ditijam kshepayantam rasantam,
Krindantam roshayantam dishi-dishi satatam sambharantam harantam,
Vikshantam ghurnayantam kara-nikara-shatair-divya-simham namami.
नरसिंह कवच का सरल अर्थ
नरसिंह कवच में भगवान नृसिंह के दिव्य स्वरूप का ध्यान करते हुए शरीर के प्रत्येक अंग की रक्षा की प्रार्थना की गई है। कवच के आरंभ में भगवान नृसिंह के तेजस्वी रूप का वर्णन है – स्वर्ण सिंहासन पर विराजमान, चार भुजाओं वाले, तीन नेत्रों वाले, माता लक्ष्मी द्वारा आलिंगित और शंख-चक्र से सुशोभित। उनका तेज शरद ऋतु के पूर्ण चंद्रमा के समान शीतल और उज्ज्वल बताया गया है, और उनके चरणों में इंद्र सहित सभी देवगण मस्तक झुकाए हुए हैं। गरुड़ जी स्वयं विनम्रतापूर्वक भगवान की स्तुति करते हुए वर्णित किए गए हैं।
इसके बाद कवच क्रमशः शरीर के हर अंग की सुरक्षा के लिए भगवान से प्रार्थना करता है। सबसे पहले मस्तक, मस्तिष्क और ललाट की रक्षा का आह्वान होता है, फिर नेत्र (जिन्हें सूर्य, चंद्र और अग्नि के समान बताया गया है), कान, नासिका और मुख की रक्षा की प्रार्थना की जाती है। इसके पश्चात कंठ, कंधे, भुजाएँ, हाथ, हृदय, नाभि, कटि (कमर), गुप्त अंग, जांघें, घुटने तथा चरणों तक – शरीर का कोई भी भाग सुरक्षा से वंचित नहीं छोड़ा गया। प्रत्येक अंग के लिए भगवान नृसिंह के किसी विशेष गुण या लीला का स्मरण किया गया है, जैसे हिरण्यकश्यप का वक्षस्थल विदीर्ण करने वाला रूप कटि और मध्य भाग की रक्षा करता है, तथा पृथ्वी का भार हरने वाला रूप कंधों की रक्षा करता है।
इसके आगे दसों दिशाओं से सुरक्षा का वर्णन है – पूर्व में महाउग्र रूप, अग्निकोण में महावीराग्रज रूप, दक्षिण में महाविष्णु रूप, नैऋत्य कोण में महाज्वाल रूप, पश्चिम में सर्वेश रूप, वायव्य कोण में सौम्य भूषण रूप, उत्तर और ईशान कोण में भद्र तथा सर्वमंगलदायक रूप में भगवान नृसिंह चारों ओर से रक्षा करते हैं। यहां तक कि मृत्यु के भय से भी नृसिंह भगवान, जो स्वयं “मृत्यु के भी मृत्यु” कहलाते हैं, रक्षा करने वाले बताए गए हैं।
अंतिम श्लोकों में इस कवच के पाठ का फल बताया गया है – जो भक्त श्रद्धापूर्वक इसका नित्य पाठ करता है, वह समस्त पापों से मुक्त होकर पुत्र, धन और दीर्घायु प्राप्त करता है, उसकी समस्त इच्छाएं पूर्ण होती हैं और वह सर्वत्र विजय प्राप्त करता है। यह कवच ग्रह बाधा, बिच्छू और सर्प के विष, तथा ब्रह्मराक्षस एवं यक्षों जैसी नकारात्मक शक्तियों को दूर करने में भी समर्थ बताया गया है। भोजपत्र या ताड़पत्र पर लिखकर इसे धारण करने की परंपरा का भी उल्लेख मिलता है, जिससे सभी कार्य सिद्ध होते हैं। अंत में एक भावपूर्ण ध्यान श्लोक है, जिसमें भगवान नृसिंह के गर्जन करते, दैत्यों का संहार करते और अपनी सैकड़ों भुजाओं से समस्त सृष्टि की रक्षा करते हुए दिव्य रूप को नमन किया गया है।
आध्यात्मिक महत्व
Narsingh Kavach केवल शब्दों का समूह नहीं, बल्कि भगवान नृसिंह की पूर्ण शरणागति का प्रतीक है। भक्त प्रह्लाद ने जिस अटूट विश्वास के साथ भगवान का स्मरण किया था, वही भाव इस कवच में समाहित है। यह मंत्र सिखाता है कि जब भय और अंधकार जीवन को घेर ले, तब ईश्वर की शरण ही सच्ची सुरक्षा है।
नरसिंह कवच का हर श्लोक हमें यह स्मरण कराता है कि परमात्मा हमारे शरीर, मन और आत्मा – तीनों की रक्षा करने में समर्थ हैं। यह मंत्र आत्मबल जगाकर व्यक्ति को निर्भय बनाता है।
नरसिंह कवच का पाठ कब करें
- प्रातःकाल स्नान के पश्चात शांत मन से इसका पाठ करना सर्वोत्तम माना गया है।
- संध्या के समय अथवा तीनों संध्याओं (प्रातः, मध्याह्न, सायं) में पाठ करने का विशेष विधान बताया गया है।
- जब जीवन में भय, शत्रु बाधा, बीमारी, बुरे स्वप्न या नकारात्मक ऊर्जा का अनुभव हो, तब इसका पाठ लाभकारी है।
- नरसिंह जयंती, वैशाख माह तथा किसी भी शुभ कार्य के आरंभ में इसका पाठ पारंपरिक रूप से किया जाता है।
नरसिंह कवच के लाभ (Narsingh Kavach Benefits)
- सुरक्षा – शरीर, मन और घर को नकारात्मक शक्तियों से सुरक्षा मिलती है।
- भय से मुक्ति – मानसिक भय, आशंका और असुरक्षा की भावना दूर होती है।
- विष तथा रोग निवारण – प्राचीन मान्यता अनुसार विषबाधा और शारीरिक व्याधियों में राहत मिलती है।
- विजय और सफलता – कार्यों में सफलता तथा शत्रुओं पर विजय प्राप्त होती है।
- मानसिक शांति – नियमित पाठ से मन शांत और स्थिर होता है, आत्मविश्वास बढ़ता है।
- सर्वमंगल – धन, संतान, दीर्घायु और समग्र समृद्धि की प्राप्ति होती है।
आज के समय में बहुत से भक्त Narsingh Kavach PDF डाउनलोड करके इसे अपने मोबाइल या घर में रखकर नियमित पाठ करना पसंद करते हैं, जिससे यात्रा के दौरान भी पाठ की सुविधा बनी रहे।
नरसिंह भगवान और नृसिंह अवतार के बारे में
Narsingh Bhagwan, भगवान विष्णु के दस अवतारों (दशावतार) में चतुर्थ अवतार माने जाते हैं। पौराणिक कथा के अनुसार, असुर राजा हिरण्यकश्यप ने कठोर तपस्या करके ब्रह्मा जी से यह वरदान प्राप्त किया था कि उसकी मृत्यु न तो दिन में हो न रात में, न घर के भीतर हो न बाहर, न पृथ्वी पर हो न आकाश में, न मनुष्य के हाथों हो न पशु के, और न ही किसी अस्त्र-शस्त्र से हो। इस वरदान के कारण वह स्वयं को अजेय और अमर समझकर अत्यंत अहंकारी हो गया और स्वयं को ईश्वर से भी बड़ा मानने लगा।
उसका पुत्र प्रह्लाद बाल्यावस्था से ही भगवान विष्णु का परम भक्त था। हिरण्यकश्यप ने अपने पुत्र की भक्ति को अनेक प्रकार से नष्ट करने का प्रयास किया – उसे विष दिया गया, हाथी के पैरों तले कुचलवाने का प्रयास हुआ, आग में जलाने की कोशिश की गई, परंतु भगवान विष्णु की कृपा से प्रह्लाद हर बार सुरक्षित बच निकला। अंततः क्रोधित होकर हिरण्यकश्यप ने प्रह्लाद से पूछा कि उसका भगवान कहां है, तो प्रह्लाद ने उत्तर दिया कि भगवान कण-कण में विद्यमान हैं, यहां तक कि इस खंभे में भी। हिरण्यकश्यप ने क्रोध में खंभे पर प्रहार किया, और उसी क्षण भगवान विष्णु आधे मनुष्य और आधे सिंह के भयंकर Narsingh Avatar रूप में खंभे से प्रकट हुए।
यह रूप हिरण्यकश्यप के वरदान की शर्तों को पूर्णतः विफल करने के लिए ही रचा गया था – नृसिंह न पूर्ण मनुष्य थे न पूर्ण पशु, उन्होंने हिरण्यकश्यप का वध संध्याकाल (न दिन न रात) में, द्वार की देहरी पर (न घर के भीतर न बाहर) बैठकर, अपनी जांघों पर रखकर (न पृथ्वी पर न आकाश में), अपने नाखूनों से (न किसी अस्त्र-शस्त्र से) किया। यही रूप अधर्म पर धर्म की और अहंकार पर भक्ति की विजय का सर्वोच्च प्रतीक माना जाता है।
भगवान नृसिंह के इसी उग्र किंतु भक्तवत्सल रूप की स्तुति में भक्त प्रह्लाद ने कृतज्ञतापूर्वक नरसिंह कवच की रचना की, ताकि आने वाली पीढ़ियां भी भगवान की इस दिव्य सुरक्षा शक्ति का लाभ उठा सकें। आज भी भारत के अनेक मंदिरों में भगवान नृसिंह की पूजा विशेष रूप से नरसिंह जयंती के अवसर पर की जाती है, और भक्तगण भय, संकट तथा नकारात्मक शक्तियों से रक्षा हेतु उनकी शरण लेते हैं।
निष्कर्ष
Narsingh Kavach (नरसिंह कवच) भगवान नृसिंह की असीम कृपा और सुरक्षा का प्रतीक है। भक्त प्रह्लाद की अटूट श्रद्धा से रचित यह स्तोत्र आज भी करोड़ों भक्तों के लिए भय-मुक्ति, आत्मबल और मानसिक शांति का स्रोत बना हुआ है। जो भी श्रद्धापूर्वक Narsingh Kavach का नित्य पाठ करता है, उसे जीवन के हर संकट में भगवान नृसिंह की दिव्य सुरक्षा प्राप्त होती है। इस पवित्र मंत्र का पाठ हमें यह स्मरण कराता है कि सच्ची भक्ति और विश्वास से हर भय पर विजय पाई जा सकती है। इस प्रकार नरसिंह कवच (Narsingh Kavach), जिसे संस्कृत परंपरा में “Narasimha Kavacham“ के नाम से भी जाना जाता है, केवल एक स्तोत्र नहीं, बल्कि भगवान नृसिंह के प्रति समर्पण और सुरक्षा का शाश्वत माध्यम है।
? अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न (FAQs)
प्रश्न: नरसिंह कवच किसने रचा था?
उत्तर: नरसिंह कवच की रचना भक्त प्रह्लाद ने की थी, इसीलिए इसे प्रह्लाद कृत नरसिंह कवच भी कहते हैं।
प्रश्न: नरसिंह कवच का पाठ कब करना चाहिए?
उत्तर: प्रातःकाल स्नान के बाद या संध्या के समय शांत मन से इसका पाठ करना उत्तम माना जाता है।
प्रश्न: नरसिंह कवच के क्या लाभ हैं?
उत्तर: यह भय, नकारात्मक ऊर्जा, रोग और विषबाधा से रक्षा करता है तथा विजय, शांति और समृद्धि प्रदान करता है।
प्रश्न: क्या नरसिंह कवच का पाठ रोज किया जा सकता है?
उत्तर: हाँ, श्रद्धा और नियमपूर्वक इसका नित्य पाठ करना शुभ माना गया है।
प्रश्न: नरसिंह कवच कितनी बार पढ़ना चाहिए?
उत्तर: शास्त्रों में एक बार, तीन बार अथवा नियमित रूप से त्रिसंध्या पाठ का विधान बताया गया है, भक्त अपनी श्रद्धा अनुसार पाठ कर सकते हैं।
इन मंत्रों और श्लोकों को भी पढ़ना न भूलें:
- Tripura Sundari Mantra
- Vashikaran Mantra
- RAM Rameti Rameti Mantra
- Kalavati Aai Balopasana
- Swayamvara Parvathi Mantra
- Akhand Vishnu Karyam Characharam Mantra
- Varahi Moola Mantra
- Durant Dev Mantra
- Daridra Dahan Shiv Stotra
- Sanskrit Shlok On Karma
- Ucchista Ganapati Mantra
- Pitra Gayatri Mantra
- Shri Radha Kripa Kataksh Stotra
