भक्ति की धारा में जो स्तोत्र हृदय को शांत करते हैं और ईश्वर के चरणों की ओर मन को मोड़ते हैं, उनमें व्यंकटेश स्तोत्र का स्थान अत्यंत विशिष्ट और पूजनीय है। यह स्तोत्र संत देवीदास द्वारा रचित है और मराठी भाषा में लिखा गया एक भावपूर्ण भक्ति-काव्य है।
Venkatesh Stotra भगवान वेंकटेश जिन्हें भगवान विष्णु के एक दिव्य स्वरूप के रूप में पूजा जाता है की स्तुति में लिखा गया एक प्रार्थना-शतक (108 श्लोकों का संग्रह) है। यह स्तोत्र भक्त और भगवान के बीच की गहरी आत्मीयता को अभिव्यक्त करता है। इसमें भक्त अपने अपराधों की स्वीकृति करते हुए भगवान की असीम कृपा और करुणा का आश्रय लेता है।
व्यंकटेश स्तोत्र मराठी में होने के बावजूद इसका भावार्थ सम्पूर्ण भारत के भक्तों के हृदय को स्पर्श करता है। महाराष्ट्र, कर्नाटक और आंध्रप्रदेश में यह स्तोत्र विशेष रूप से प्रचलित है। बहुत से भक्त इसे Venkatesh Stotra PDF के रूप में सहेजकर नित्य पाठ करते हैं।
इस लेख में हम सम्पूर्ण Venkatesh Stotra Marathi पाठ, उसका हिंदी भावार्थ, पाठ की विधि और आध्यात्मिक लाभ विस्तार से जानेंगे।
भगवान व्यंकटेश – दिव्य स्वरूप का परिचय
व्यंकटेश भगवान विष्णु के एक प्रमुख स्वरूप हैं जो आंध्रप्रदेश के तिरुपति में श्रेषाद्रि पर्वत पर विराजमान हैं। उन्हें बालाजी, श्रीनिवास, वेंकटरमण आदि नामों से भी जाना जाता है। वे संकटनाशक, दयासागर और भक्तवत्सल देव हैं।
मराठी संत परंपरा में भी व्यंकटेश की भक्ति का विशेष स्थान रहा है। देवीदास जैसे संतों ने इस व्यंकटेश स्तोत्र की रचना कर भक्तों को एक ऐसा साधन दिया जिससे वे अपने मन की पीड़ा, अपराधबोध और याचना को भगवान के सामने खुलकर रख सकते हैं।
श्री व्यंकटेश स्तोत्र – सम्पूर्ण पाठ | Venkatesh Stotra Lyrics
।। श्री व्यंकटेश स्तोत्र ।।
श्री गणेशाय नम: । श्री व्यंकटशाय नम: ।
ॐ नमो जी हेरंबा । सकळादि तू प्रारंभा ।
आठवूनी तुझी स्वरूपशोभा । वंदन भावे करीतसे ।।१।।
नमन माझे हंसवाहिनी । वाग्वरदे विलासिनी ।
ग्रंथ वदावया निरुपणी । भावार्थखाणी जयामाजी ।।२।।
नमन माझे गुरुवर्या । प्रकाशरूपा तू स्वामिया ।
स्फूर्ति द्यावी ग्रंथ वदावया । जेणे श्रोतया सुख वाटे ।।३।।
नमन माझे संतसज्जना । आणि योगिया मुनिजना ।
सकळ श्रोतया साधुजना । नमन माझे साष्टांगी ।।४।।
ग्रंथ ऐका प्रार्थनाशतक । महादोषांसी दाहक ।
तोषुनिया वैकुंठनायक । मनोरथ पूर्ण करील ।।५।।
जयजयाजी व्यंकटरमणा । दयासागरा परिपूर्णा ।
परंज्योती प्रकाशगहना । करितो प्रार्थना श्रवण कीजे ।।६।।
जननीपरी त्वां पाळिले । पितयापरी त्वां सांभाळिले ।
सकळ संकटांपासुनि रक्षिले । पूर्ण दिधले प्रेमसुख ।।७।।
हे अलोलिक जरी मानावे । तरी जग हे सृजिले आघवे ।
जनक जननीपण स्वभावें । सहज आले अंगासी ।।८।।
दीननाथा प्रेमासाठी । भक्त रक्षिले संकटी ।
प्रेम दिधले अपूर्व गोष्टी । भजनासाठी भक्तांच्या ।।९।।
आता परिसावी विज्ञापना । कृपाळुवा लक्ष्मीरमणा ।
मज घालोनि गर्भाधाना । अलोलिक रचना दाखविली ।।१०।।
तुज न जाणता झालो कष्टी । आता दृढ तुझे पायी घातली मिठी ।
कृपाळुवा जगजेठी । अपराध पोटी घाली माझे ।।११।।
माझिया अपराधांच्या राशी । भेदोनी गेल्या गगनासी ।
दयावंता हृषीकेशी । आपुल्या ब्रीदासी सत्य करी ।।१२।।
पुत्राचे सहस्र अपराध । माता काय मानी तयाचा खेद ।
तेवी तू कृपाळू गोविंद । मायबाप मजलागी ।।१३।।
उडदांमाजी काळेगोरे । काय निवडावे निवडणारे ।
कुचलिया वृक्षांची फळे । मधुर कोठोनी असतील ।।१४।।
अराटीलागी मृदुता । कोठोनी असेल कृपावंता ।
पाषाणासी गुल्मलता । कैशियापरी फुटतील ।।१५।।
आपादमस्तकावरी अन्यायी । परी तुझे पदरी पडिलो पाही ।
आता रक्षण नाना उपायी । करणे तुज उचित ।।१६।।
समर्थांचे घरीचे श्र्वान । त्यासी सर्वही देती मान ।
तैसा तुझा म्हणवितो दीन । हा अपमान कवणाचा ।।१७।।
लक्ष्मी तुझे पायांतळी । आम्ही भिक्षेसी घालोनी झोळी ।
येणे तुझी ब्रीदावळी । कैसी राहील गोविंदा ।।१८।।
कुबेर तुझा भांडारी । आम्हां फिरविसी दारोदारी ।
यात पुरुषार्थ मुरारी । काय तुजला पै आला ।।१९।।
द्रौपदीसी वस्त्रे अनंता । देत होतासी भाग्यवंता ।
आम्हांलागी कृपणता । कोठोनी आणिली गोविंदा ।।२०।।
मावेची करुनी द्रौपदी सती । अन्ने पुरविली मध्यराती ।
ऋषीश्र्वरांच्या बैसल्या पंक्ती । तृप्त केल्या क्षणमात्रे ।।२१।।
अन्नासाठी दाही दिशा । आम्हां फिरविसी जगदीशा ।
कृपाळुवा परमपुरुषा । करुणा कैशी तुज न ये ।।२२।।
अंगीकारी या शिरोमणि । तुज प्रार्थितो मधुर वचनी ।
अंगीकार केलिया झणी । मज हातींचे न सोडावे ।।२३।।
समुद्रे अंगीकारीला वडवानळ । तेणे अंतरी होतसे विहवळ ।
ऐसे असोनी सर्वकाळ । अंतरी साठविला तयाने ।।२४।।
कूर्मे पृथ्वीचा घेतला भार । तेणे सोडीला नाही बडिवार ।
एवढा ब्रम्हांडगोळ थोर । त्याचा अंगीकार पै केला ।।२५।।
शंकरे धरिले हाळाहळा । तेणे नीळवर्ण झाला गळा ।
परी त्यागिले नाही गोपाळा । भक्तवत्सला गोविंदा ।।२६।।
माझ्या अपराधांच्या परी । वर्णिता शिणली वैखरी ।
दृष्ट पतीत दुराचारी । अधमाहुनि अधम ।।२७।।
विषयासक्त मंदमति आळशी । कृपण कुव्यसनी मलिन मानसी ।
सदा सर्वकाळ सज्जनांशी । द्रोह करी सर्वदा ।।२८।।
वचनोक्ति नाही मधुर । अत्यंत जनांसी निष्ठुर ।
सकळ पामरांमाजी पामर । व्यर्थ बडिवार जगी वाजे ।।२९।।
काम क्रोध मद मत्सर । हे शरीर त्यांचे बिढार ।
कामकल्पनेसी थार । दृढ येथे केला असे ।।३०।।
अठरा भार वनस्पतींची लेखणी । समुद्र भरला मषीकरुनी ।
माझे अवगुण लिहिता धरणी । तरी लिहिले न जाती ।।३१।।
ऐसा पतित मी खरा । परी तू पतितपावन शारद्गधरा ।
तुवा अंगीकार केलिया गदाधरा । कोण दोषगुण गणील ।।३२।।
नीच रतली रायाशी । तिसी कोण म्हणेल दासी ।
लोह लागता परिसासी । पूर्वास्थिती मग कैंची ।।३३।।
गावीचे होते लेंडवोहळ । गंगेसी मिळता गंगाजळ ।
कागविष्ठेचे झाले पिंपळ । तयांसी निद्य कोण म्हणे ।।३४।।
तसा कुजाति मी अमंगळ । परी तुझा म्हणवितो केवळ ।
कन्या देऊनिया कुळ । मग काय विचारावे ।।३५।।
जाणत असता अपराधी नर । तरी का केला अंगीकार ।
अंगीकारावरी अव्हेर । समर्थे न केला पाहिजे ।।३६।।
धाव पाव रें गोविंदा । हाती घेवोनिया गदा ।
करी माझ्या कर्माचा चेंदा । सच्चिदानंदा श्रीहरी ।।३७।।
तुझिया नामाची अपरिमित शक्ति । तेथें माझी पापे किती ।
कृपाळुवा लक्ष्मीपती । बरवे चित्ती विचारी ।।३८।।
तुझे नाम पतितपावन । तुझे नाम कलिमलदहन ।
तुझे नाम भवतारण । संकटनाशन नाम तुझे ।।३९।।
आता प्रार्थना ऐके कमळापती । तुझे नामी राहे माझी मती ।
हेचि मागतो पुढतपुढती । परंज्योती व्यंकटेशा ।।४०।।
तू अनंत तुझी अनंत नामे । तयांमाजी अति सुगमे ।
ती मी अल्पमति प्रेमे । स्मरूनी प्रार्थना करीतसे ।।४१।।
श्रीव्यंकटेशा वासुदेवा । प्रद्युमन्ना अनंता केशवा ।
संकर्षणा श्रीधरा माधवा । नारायणा आदिमूर्ते ।।४२।।
पद्मनाभा दामोदरा । प्रकाशगहना परात्परा ।
आदिअनादि विश्वंभरा । जगदुद्धारा जगदीशा ।।४३।।
कृष्णा विष्णो हृषीकेशा । अनिरुद्धा पुरुषोत्तमा परेशा ।
नृसिंह वामन भार्गवेशा । बौद्ध कलंकी निजमूर्ती ।।४४।।
अनाथरक्षका आदिपुरुषा । पूर्णब्रम्ह सनातन निर्दोषा ।
सकळ मंगळ मंगळाधीशा । सज्जनजीवना सुखमूर्ते ।।४५।।
गुणातीता गुणज्ञा । निजबोधरूपा निमग्ना ।
शुद्ध सात्विका सुज्ञा । गुणप्राज्ञा परमेश्वरा ।।४६।।
श्रीनिधीश्रीवत्सलांछन धरा । भयकृद्भयनाशना गिरीधरा ।
दृष्टदैत्यसंहारकरा । वीर सुखकरा तू एक ।।४७।।
निखिल निरंजन निर्विकारा । विवेकखाणी वैरागरा ।
मधुमुरदैत्यसंहारकरा । असुरमर्दना उग्रमुर्ते ।।४८।।
शंखचक्रगदाधरा । गरुडवाहना भक्तप्रियकरा ।
गोपीमनरंजना सुखकरा । अखंडित स्वभावे ।।४९।।
नानानाटक सूत्रधारिया । जगद्व्यापका जगद्वर्या ।
कृपासमुद्रा करुणालया । मुनिजनध्येया मूळमूर्ति ।।५०।।
शेषशयना सार्वभौमा । वैकुंठवासिया निरुपमा ।
भक्तकैवारिया गुणधामा । पाव आम्हां ये समयी ।।५१।।
ऐसी प्रार्थना करुनी देवीदास । अंतरी आठविला श्रीव्यंकटेश ।
स्मरता हृदयी प्रकटला ईश । त्या सुखासी पार नाही ।।५२।।
हृदयी आविर्भवली मूर्ति । त्या सुखाची अलोलिक स्थिती ।
आपुले आपण श्रीपती । वाचेहाती वदवीतसे ।।५३।।
ते स्वरूप अत्यंत सुंदर । श्रोती श्रवण कीजे सादर ।
सावळी तनु सुकुमार । कुंकुमाकार पादपद्मे ।।५४।।
सुरेख सरळ अंगोळिका । नखे जैसी चंद्ररेखा ।
घोटीव सुनीळ अपूर्व देखा । इंद्रनिळाचियेपरी ।।५५।।
चरणी वाळे घागरिया । वाकी वरत्या गुजरिया ।
सरळ सुंदर पोटरिया । कर्दळीस्तंभाचियेपरी ।।५६।।
गुडघे मांडिया जानुस्थळ । कटितटि किंकिणी विशाळ ।
खालते विश्वंउत्पत्तिस्थळ । वरी झळाळे सोनसळा ।।५७।।
कटीवरते नाभिस्थान । जेथोनि ब्रम्हा झाला उत्पन्न ।
उदरी त्रिवळी शोभे गहन । त्रैलोक्य संपूर्ण जयामाजी ।।५८।।
वक्ष:स्थळी शोभे पदक । पाहोनी चंद्रमा अधोमुख ।
वैजयंती करी लखलख । विद्युल्लतेचियेपरी ।।५९।।
हृदयी श्रीवत्सलांछन । भूषण मिरवी श्रीभगवान ।
तयावरते कंठस्थान । जयासी मुनिजन अवलोकिती ।।६०।।
उभय बाहुदंड सरळ । नखे चंद्रापरीस तेजाळ ।
शोभती दोन्ही करकमळ । रातोत्पलाचियेपरी ।।६१।।
मनगटी विराजती कंकणे । बाहुवटी बाहुभूषणे ।
कंठी लेइली आभरणे । सूर्यकिरणे उगवली ।।६२।।
कंठावरुते मुखकमळ । हनुवटी अत्यंत सुनीळ ।
मुखचंद्रमा अति निर्मळ । भक्तस्नेहाळ गोविंदा ।।६३।।
दोन्ही अधरांमाजी दंतपंक्ती । जिव्हा जैसी लावण्यज्योती ।
अधरामृतप्राप्तीची गती । ते सुख जाणे लक्ष्मी ।।६४।।
सरळ सुंदर नासिक । जेथे पवनासी झाले सुख ।
गंडस्थळीचे तेज अधिक । लखलखीत दोन्ही भागी ।।६५।।
त्रिभुवनीचे तेज एकटवले । बरवेपण शिगेसी आले ।
दोन्ही पातयांनी धरिले । तेज नेत्र श्रीहरीचे ।।६६।।
व्यंकटा भृकुटिया सुनीळा । कर्णद्वयाची अभिनव लीळा ।
कुंडलांच्या फाकती कळा । तो सुखसोहळा अलोलिक ।।६७।।
भाळ विशाळ सुरेख । वरती शोभे कस्तूरीटिळक ।
केश कुरळ अलोलिक । मस्तकावरी शोभती ।।६८।।
मस्तकी मुकुट आणि किरीटी । सभोवती झिळमिळ्याची दाटी ।
त्यावरी मयूरपिच्छांची वेटी । ऐसा जगजेठी देखिला ।।६९।।
ऐसा तू देवाधिदेव । गुणातीत वासुदेव ।
माझिया भक्तिस्तव । सगुणरूप झालासी ।।७०।।
आता करू तुझी पूजा । जगज्जीवना अधोक्षजा ।
आर्ष भावार्थ हा माझा । तुज अर्पण केला असे ।।७१।।
करुनी पंचामृतस्नान । शुद्धोधक वरी घालून ।
तुज करू मंगलस्नान । पुरुषसूक्ते करुनिया ।।७२।।
वस्त्रे आणि यज्ञोपवीत । तुजलागी करू प्रीत्यर्थ ।
गंधाक्षता पुष्पे बहुत । तुजलागी समर्पू ।।७३।।
धूप दीप नैवेध्य । फल तांबूल दक्षिणा शुद्ध ।
वस्त्रे भूषणे गोमेद । पद्मरागादिकरून ।।७४।।
भक्तवत्सला गोविंदा । ही पूजा अंगीकारावी परमानंदा ।
नमस्कारुनी पादारविंदा । मग प्रदक्षिणा आरंभिली ।।७५।।
ऐसा षोडशोपचारे भगवंत । यथाविधी पूजिला हृदयात ।
मग प्रार्थना आरंभिली बहुत । वरप्रसाद मागावया ।।७६।।
जयजयाजी श्रुतिशास्त्रआगमा । जयजयाजी गुणातीत परब्रम्हा ।
जयजयाजी हृदयवासिया रामा । जगदुद्धारा जगद्गुरो ।।७७।।
जयजयाजी पंकजाक्षा । जयजयाजी कमळाधीशा ।
जयजयाजी पूर्णपरेशा । अव्यक्तव्यक्ता सुखमूर्ते ।।७८।।
जयजयाजी भक्तरक्षका । जयजयाजी वैकुंठनायका ।
जयजयाजी जगपालका । भक्तांसी सखा तू एक ।।७९।।
जयजयाजी निरंजना । जयजयाजी परात्परगहना ।
जयजयाजी शुन्यातीत निर्गुणा । परिसावी विज्ञापना एक माझी ।।८०।।
मजलागी देई ऐसा वर । जेणे घडेल परोपकार ।
हेचि मागणे साचार । वारंवार प्रार्थितसे ।।८१।।
हा ग्रंथ जो पठण करी । त्यासी दु:ख नसावे संसारी ।
पठणमात्रे चराचरी । विजयी करी जगाते ।।८२।।
लग्नार्थीयाचे व्हावे लग्न । धनार्थियासी व्हावे धन ।
पुत्रार्थियासे मनोरथ पूर्ण । पुत्र देऊनी करावे ।।८३।।
पुत्र विजयी आणि पंडित । शतायुषी भाग्यवंत ।
पितृसेवेसी अत्यंत रत । जायचे चित्त सर्वकाळ ।।८४।।
उदार आणि सर्वज्ञ । पुत्र देई भक्तांलागून ।
व्याधिष्ठांची पीडा हरण । तत्काळ कीजे गोविंदा ।।८५।।
क्षय अपस्मार कुष्ठादिरोग । ग्रंथपठणे सरावा भोग ।
योगाभ्यासियासी योग । पठणमात्रे साधावा ।।८६।।
दरिद्री व्हावा भाग्यवंत । शत्रूचा व्हावा नि:पात ।
सभा व्हावी वश समस्त । ग्रंथपठणेकरुनिया ।।८७।।
विद्यार्थीयासी विद्या व्हावी । युद्धी शस्त्रे न लागावी ।
पठणे जगात कीर्ती व्हावी । साधु साधु म्हणोनिया ।।८८।।
अंती व्हावे मोक्षसाधन । ऐसे प्रार्थनेसी दीजे मन ।
एवढे मागती वरदान । कृपानिधे गोविंदा ।।८९।।
प्रसन्न झाला व्यंकटरमण । देवीदासासी दिधले वरदान ।
ग्रंथाक्षरी माझे वचन । यथार्थ जाण निश्चयेसी ।।९०।।
ग्रंथी धरोनी विश्वास । पठण करील रात्रंदिवस ।
त्यालागी मी जगदीश । क्षण एक न विसंबे ।।९१।।
इच्छा धरुनी करील पठण । त्याचे सांगतो मी प्रमाण ।
सर्व कामनेसी साधन । पठण एक मंडळ ।।९२।।
पुत्रार्थियाने तीन मास । धनार्थियाने एकवीस दिवस ।
कन्यार्थियाने षण्मास । ग्रंथ आदरे वाचवा ।।९३।।
क्षय अपस्मार कुष्ठादिरोग । इत्यादि साधने प्रयोग ।
त्यासी एक मंडळ सांग । पठणे करुनी कार्यसिद्धी ।।९४।।
हे वाक्य माझे नेमस्त । ऐसे बोलिला श्रीभगवंत ।
साच न मानी जयाचे चित्त । त्यासी अध:पात सत्य होय ।।९५।।
विश्वास धरील ग्रंथपठणी । त्यासी कृपा करील चक्रपाणी ।
वर दिधला कृपा करूनि । अनुभवे कळो येईल ।।९६।।
गजेंद्राचिया आकांतासी । कैसा पावला हृषीकेशी ।
प्रल्हादाचिया भावार्थासी । स्तंभातूनि प्रकटला ।।९७।।
वज्रासाठी गोविंदा । गोवर्धन परमानंदा ।
उचलोनिया स्वानंदकंदा । सुखी केलें तये वेळी ।।९८।।
वत्साचेपरी भक्तांसी । मोहे पान्हावे धेनु जैसी ।
मातेच्या स्नेहतुलनेसी । त्याचपरी घडलेसे ।।९९।।
ऐसा तू माझा दातार । भक्तासी घालिसी कृपेची पाखर ।
हा तयाचा निर्धार । अनाथनाथ नाम तुझे ।।१००।।
श्री चैतन्यकृपा अलोकिक । संतोषोनी वैकुंठनायक ।
वर दिधला अलोकिक । जेणे सुख सकळांसी ।।१०१।।
हा ग्रंथ लिहिता गोविंद । या वचनी न धरावा भेद ।
हृदयी वसे परमानंद । अनुभवसिद्ध सकळांसी ।।१०२।।
या ग्रंथीचा इतिहास । भावे बोलिला विष्णुदास ।
आणिक न लागती सायास । पठणमात्रे कार्यसिद्धी ।।१०३।।
पार्वतीस उपदेशी कैलासनायक । पूर्णानंद प्रेमसुख ।
त्याचा पार न जाणती ब्रम्हादिक । मुनि सुरवर विस्मित ।।१०४।।
प्रत्यक्ष प्रकटेल वनमाळी । त्रैलोक्य भजत त्रिकाळी ।
ध्याती योगी आणि चंद्रमौळी । शेषाद्रीपर्वती उभा असे ।।१०५।।
देवीदास विनवी श्रोतया चतुरा । प्रार्थनाशतक पठण करा ।
जावया मोक्षाचिया मंदिरा । काही न लागती सायास ।।१०६।।
एकाग्रचित्ते एकांती । अनुष्ठान कीजे मध्यराती ।
बैसोनिया स्वस्थचित्ती । प्रत्यक्ष मूर्ति प्रकटेल ।।१०७।।
तेथें देहभावासी नुरे ठाव । अवघा चतुर्भुज देव ।
त्याचे चरणी ठेवोनि भाव । वरप्रसाद मागावा ।।१०८।।
इति श्री देवी दास विरचितं श्री व्यंकटेश स्तोत्रं संपूर्णम । ।। श्री व्यंकटेशार्पणमस्तु ।।
व्यंकटेश स्तोत्र का हिंदी भावार्थ | Meaning of Venkatesh Stotra
व्यंकटेश स्तोत्र की भाषा मराठी है, परंतु इसका भाव सर्वजनीन है। इस स्तोत्र में भक्त देवीदास भगवान व्यंकटेश के सामने अपना मन पूर्णतः खोल देते हैं।
प्रारंभिक वंदना (श्लोक १–५): स्तोत्र की शुरुआत भगवान गणेश और सरस्वती की वंदना से होती है। फिर गुरु, संत और साधुजनों को प्रणाम करते हुए कहा जाता है कि यह प्रार्थना-शतक महान दोषों का नाश करने वाला है और वैकुंठनायक भगवान व्यंकटेश इसे सुनकर भक्त के मनोरथ पूर्ण करेंगे।
भक्त की याचना (श्लोक ६–३६): इस विभाग में भक्त कहता है कि भगवान ने उसे माँ की तरह पाला और पिता की तरह संभाला। फिर वह अपने अनगिनत अपराधों को स्वीकार करते हुए कहता है “मेरे अपराध आकाश को भेद गए हैं, फिर भी तू दयावान है।” वह तुलनाएँ देता है जैसे समुद्र ने वडवानल को, कछुए ने पृथ्वी का भार उठाया, वैसे ही भगवान भी उसके पापों को सह लें।
भगवान के दिव्य नामों की माला (श्लोक ४२–५०): यहाँ भगवान व्यंकटेश के अनेक दिव्य नाम लिए गए हैं वासुदेव, केशव, माधव, नारायण, पद्मनाभ, दामोदर, कृष्ण, विष्णु, हृषीकेश आदि। ये सभी नाम मिलकर एक भव्य नामावली बनाते हैं।
भगवान के दिव्य स्वरूप का वर्णन (श्लोक ५४–६९): इस भाग में भगवान के श्याम, कोमल और अलौकिक सुंदर स्वरूप का विस्तृत वर्णन किया गया है चरणों से लेकर मस्तक पर मुकुट और मोरपंख तक। यह वर्णन भक्त के हृदय में भगवान की जीवंत छवि उत्पन्न करता है।
पूजा और आशीर्वाद (श्लोक ७१–१०८): इसमें षोडशोपचार पूजा का भाव है। भगवान से वर माँगा जाता है जो इस ग्रंथ का पाठ करे उसे संसार में दुःख न हो, विवाह हो, धन मिले, पुत्र प्राप्त हो, रोग दूर हो और अंत में मोक्ष की प्राप्ति हो।
स्तोत्र का आध्यात्मिक महत्त्व | Spiritual Significance
व्यंकटेश स्तोत्र की आत्मा में एक गहरा सत्य छुपा है यह स्तोत्र भगवान की असीम करुणा का उत्सव है। भक्त कितना भी पतित क्यों न हो, भगवान उसे अस्वीकार नहीं करते।
इसमें “पतितपावन” का भाव केंद्रीय है। जैसे गंगाजल में मिल जाने पर गंदे नाले का जल भी पवित्र हो जाता है, वैसे ही भगवान व्यंकटेश का आश्रय लेने पर पापी भी शुद्ध हो जाता है।
यह Venkatesh Stotra भक्ति के उस स्तर को दर्शाता है जहाँ भक्त में अहंकार नहीं, केवल समर्पण होता है। यही इस स्तोत्र को अन्य स्तुतियों से विशेष बनाता है।
पाठ कब और कैसे करें | When and How to Recite Venkatesh Stotra
पाठ का उचित समय:
इस व्यंकटेश स्तोत्र का पाठ किसी भी समय किया जा सकता है, परंतु स्तोत्र के अंत में स्वयं भगवान कहते हैं कि एकांत में, एकाग्र चित्त से, मध्यरात्रि में अनुष्ठान करने से प्रत्यक्ष मूर्ति प्रकट होती है। प्रातःकाल स्नान के बाद पाठ करना सबसे श्रेष्ठ माना जाता है।
पाठ की अवधि:
स्तोत्र में स्वयं इसका उल्लेख है:
- धन की प्राप्ति के लिए – इक्कीस (21) दिन
- पुत्र की प्राप्ति के लिए – तीन (3) महीने
- कन्या विवाह के लिए – छह (6) महीने
- रोग-मुक्ति के लिए – एक मंडळ (21 दिन)
मंडळ का अर्थ होता है 21 दिन का नियमित पाठ।
पाठ की विधि:
पवित्र आसन पर बैठकर, भगवान व्यंकटेश का ध्यान करते हुए, श्रद्धा और विश्वास के साथ पाठ करना चाहिए। पाठ से पहले गणेश वंदना करना शुभ रहता है।
व्यंकटेश स्तोत्र के आध्यात्मिक लाभ | Benefits of Venkatesh Stotra
यह Venkatesh Stotra अनेक प्रकार से जीवन में सकारात्मक परिवर्तन लाता है। स्तोत्र में स्वयं भगवान व्यंकटेश ने देवीदास को वरदान देते हुए इन लाभों का उल्लेख किया है:
सांसारिक लाभ: विवाह की बाधाएँ दूर होती हैं, धन की प्राप्ति होती है, संतान सुख मिलता है, शत्रुओं का नाश होता है और सभा में मान-सम्मान प्राप्त होता है।
शारीरिक लाभ: क्षयरोग, मिर्गी, कुष्ठ जैसे कठिन रोगों में पाठ का सकारात्मक प्रभाव माना जाता है।
विद्या और कीर्ति: विद्यार्थियों को विद्या में सफलता मिलती है और संसार में यश-कीर्ति फैलती है।
आध्यात्मिक लाभ: मन में शांति आती है, भगवान के प्रति भक्ति प्रगाढ़ होती है, नकारात्मक विचारों से मुक्ति मिलती है और अंत में मोक्ष की प्राप्ति का मार्ग प्रशस्त होता है।
सबसे बड़ा लाभ यह है कि जो भक्त रात-दिन श्रद्धा के साथ इस व्यंकटेश स्तोत्र का पाठ करता है, भगवान स्वयं उससे एक क्षण के लिए भी अलग नहीं होते।
Venkatesh Stotra PDF – डाउनलोड कैसे करें?
निष्कर्ष | Conclusion
व्यंकटेश स्तोत्र केवल एक स्तुति नहीं है यह एक भक्त की आत्मा का उद्गार है। इसमें अपराध-स्वीकृति है, याचना है, भगवान के रूप का अनुपम वर्णन है और उनकी करुणा पर अटल विश्वास है।
संत देवीदास ने इस Venkatesh Stotra Marathi के माध्यम से यह सिखाया कि भगवान के दरबार में जाने के लिए पवित्रता की नहीं, सच्ची श्रद्धा की आवश्यकता है। भगवान व्यंकटेश “पतितपावन” हैं वे पतितों को भी पावन कर देते हैं।
जो भी भक्त इस व्यंकटेश स्तोत्र का नियमित पाठ करता है, उसके जीवन में भगवान की कृपा अवश्य बरसती है। उसके दुःख दूर होते हैं, मन में शांति आती है और जीवन सुखमय बनता है।
भगवान व्यंकटेश की यही वाणी है “ग्रंथी धरोनी विश्वास, पठण करील रात्रंदिवस। त्यालागी मी जगदीश, क्षण एक न विसंबे।” अर्थात् जो इस ग्रंथ पर विश्वास रखकर रात-दिन पाठ करेगा, मैं उससे एक क्षण के लिए भी अलग न रहूँगा।
🙏 श्री व्यंकटेशार्पणमस्तु 🙏
? अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न | FAQs
प्रश्न १: व्यंकटेश स्तोत्र किसने लिखा है?
व्यंकटेश स्तोत्र संत देवीदास द्वारा रचित है। यह मराठी भाषा में लिखा गया एक भावपूर्ण भक्ति-काव्य है जो भगवान व्यंकटेश की स्तुति में है।
प्रश्न २: Venkatesh Stotra कितने श्लोकों का है?
यह स्तोत्र 108 श्लोकों का संग्रह है और इसे “प्रार्थनाशतक” भी कहते हैं। इसमें गणेश वंदना से लेकर भगवान के वरदान तक की यात्रा है।
प्रश्न ३: व्यंकटेश स्तोत्र मराठी में पाठ करने के क्या नियम हैं?
पाठ से पहले स्नान कर स्वच्छ वस्त्र पहनें। पवित्र आसन पर बैठें, भगवान व्यंकटेश का ध्यान करें और श्रद्धा से पाठ करें। स्तोत्र में बताए अनुसार नियमित मंडळ (21 दिन) पाठ करने से इच्छित फल मिलता है।
प्रश्न ४: क्या Venkatesh Stotra को हिंदी में भी पढ़ा जा सकता है?
यह स्तोत्र मूलतः मराठी में है, परंतु भाव को समझकर मन की गहराई से पाठ करना अधिक फलदायी होता है। भाषा से अधिक महत्त्वपूर्ण श्रद्धा और एकाग्रता है।
प्रश्न ५: धन प्राप्ति के लिए व्यंकटेश स्तोत्र का पाठ कितने दिन करें?
स्तोत्र में स्वयं भगवान का वचन है कि धन की इच्छा रखने वाले को इक्कीस (21) दिन तक नियमित पाठ करना चाहिए।
प्रश्न ६: क्या महिलाएँ भी इस स्तोत्र का पाठ कर सकती हैं?
हाँ, बिल्कुल। भगवान व्यंकटेश की भक्ति में किसी भेद का स्थान नहीं है। सभी भक्त — स्त्री, पुरुष, बालक, वृद्ध — श्रद्धा के साथ इस व्यंकटेश स्तोत्र का पाठ कर सकते हैं।
🙏 इन मंत्रों और श्लोकों को भी पढ़ना न भूलें:
- Swasti Vachan Mantra
- Budh Beej Mantra
- Trikal Sandhya Shlok
- Yada Yada Hi Dharmasya Sloka
- Santan Gopal Stotra and Mantra
- Maa Baglamukhi Chalisa
- Kshama Yachna Mantra
- Gajendra Moksha Stotra In Hindi
- Ganesh Atharvashirsha Path In Hindi
- Yagyopavit Mantra (Janeu Mantra)
- Batuk Bhairav Stotra and Mantra
- Ramraksha Stotra in Hindi
- Surya Namaskar Mantra In Hindi
- Sai Baba Dhoop Aarti
- Purusha Suktam
- Tilak Lagane Ka Mantra
- 16 Somvar Vrat Katha
- Kamal Netra Stotra
- Rin Mochan Mangal Stotra In Hindi
- Pushpanjali Mantra
- Navgrah Mantra
- Ghorkashtodharan Stotra
- Dhanvantari Mantra
